Al jaren klagen softwaregiganten, Hollywoodproducenten en platenbazen steen en been over de verspreiding van illegale kopieën over het internet. Via de rechter draaien ze uitwisselplatforms als Napster en Kazaa de nek om. Constant blijven de concerns vloeken op initiatieven die het steeds gemakkelijker maken om bestanden over het web uit te wisselen.

Tot een week geleden. Microsoft kwam naar buiten met het verhaal dat internetters moeten meehelpen om bijvoorbeeld video clips te verspreiden. Aanbieders als YouTube kunnen de kosten voor bandbreedte in de toekomst niet meer ophoesten, als de steeds grotere bestanden alleen via hun eigen servers worden verspreid.

Volgens sommige deskundigen betaalt YouTube op dit moment 2 miljoen dollar per maand voor de bandbreedte die het nodig heeft om video clips te verspreiden. Als gebruikers door middel van peer-to-peer netwerken aan de distributie meehelpen, dalen deze kosten aanzienlijk. Internetters die een filmpje aan het kijken zijn, zouden deze kunnen doorgeven aan mensen die hetzelfde bestand aanklikken.

Op dit moment gebruikt de Amerikaanse gamesproducent Blizzard zijn klanten om aanpassingen in de software van World of Warcraft te verspreiden onder andere gamers. Betekent de interesse van de grote softwaremakers en entertainmentbedrijven voor peer-to-peer netwerken een rehabilitatie als Napster en Kazaa? Nee, illegale software en bestanden zullen zij altijd verwerpen.

De interesse van grote multinationals bewijst wel dat peer-to-peer initiatieven hun illegale karakter snel aan het verliezen zijn. En daarmee halen vooral de softwarebedrijven misschien het Paar van Troje binnen. Als internet doe-het-zelvers hebben peer-to-peer adepten een gezonde afkeer van de macht van bedrijven als Microsoft.

Het Office pakket van het bedrijf uit Redmond zou daar wel eens als eerste onder kunnen leiden. Concurrenten als Open Office, die langzaam marktaandeel van Microsoft afsnoepen, zijn ontwikkeld door vrijwillige peers over de hele wereld. Verliezers uit het verleden sluiten zich daarbij aan. Begin deze week sloot IBM zich bij het Open Office initiatief aan. Het bedrijf dat verschillende concurrentieslagen met Microsoft verloor, biedt zijn eigen Lotus Symphony met tekstverwerking en spreadsheet programma’s nu gratis aan.

Michel Bauwens heeft zijn eerste artikel in het Nederlands in zeven jaar, voor zover hij het zich kan herinneren. Wij geloven dat dus, en deze telt waarschijnlijk niet. Het staat gepubliceerd op 6minutes op maandag 10 september. Hier een kopie.

De slavernij als systeem was gebaseerd op een zeer directe uitbuiting van mensen zonder rechten, zonder familie, en werd gekenmerkt door een negatieve bevolkingsgroei, vooral in de omliggende gebieden. Het was tezelfdertijd relatief onproductief, maar een maximale meerwaarde kon hiervan gebruikt worden door de Romeinse heersers die toch een bloeiende cultuur konden uitbouwen. Hiervoor moest het Rijk constant groeien, om verse mensen-als-grondstoffen te vinden. Op een bepaald ogenblik wordt de prijs van zo’n extensie groter dan wat het bijbracht. Dan komt het systeem in crisis en wordt het eventueel door een ander rijk vervangen of overgenomen door de omliggende ‘barbaarse’ volkeren. Maar het kan dus alleen extensief, in de ruimte groeien, en niet in intensiteit, want je kunt nu eenmaal geen autonomie geven aan slaven.

Van slaven tot lijfeigenen
Maar dat is precies wat de nieuwe Germaanse invallers deden. De slaven werden bevrijd tot lijfeigenen, en de productie werd gelokaliseerd rond het domein. De feodaliteit was daardoor productiever, omdat lijfeigenen een vast gedeelte van hun productie konden houden, families konden stichten, en geen monetaire belasting moesten betalen. Het leven was dus beter voor de onderlaag, maar voor de nieuwe heersers was een relatief kleiner gedeelte van de meerwaarde aanwezig, en zeker in de eerste fase van de feodaliteit zien we daardoor een mindere cultuurontwikkeling.

De droom van de intensieve groei
Wat gebeurt er vandaag? Na de val van de socialistische-centralistische staten in 1989, heeft het huidige systeem zijn maximale reikwijdte bereikt. Er is geen niet-kapitalistische sfeer meer, of althans geen sfeer die niet onder de invloed ervan staat. Hoewel er nog zeker gebieden zijn die economisch ontwikkeld zouden kunnen worden, gebruikt de huishouding van het huidige systeem reeds ‘twee planeten’, en, willen China en India pariteit halen, dan zijn vier planeten nodig. De ecologische limiet is dus al overschreden, en we mogen niet alleen de globale verwarming verwachten, maar ook een einde aan goedkope energie en een groeiende schaarste aan grondstoffen. M.a.w. het wereldsysteem bereikt een limiet aan zijn ‘extensieve’ groei in de ruimte. De grote droom is uiteraard om die extensiviteit te vervangen door intensieve groei, met name in de immateriële sfeer van het kenniskapitalisme en de ‘ervaringseconomie’.

Maar hier wringt nu het schoentje. De immateriële sfeer is immers gekenmerkt door zeer lage reproductiekosten, door een virtuele overvloed van immateriële goederen. Innovatie wordt sociaal, een kenmerk van het netwerk, en minder en minder een functie van interne R&D en individuele entrepreneurs. We zien het ontstaan van een nieuwe productiemethode, “peer production”, en van participatieve platformen (het Web 2.0 als “business model”) waar de waarde gecreëerd wordt door de gebruikers, wiens attentie als schaars goed verkocht wordt aan de adverteerders. Bedrijven passen meer en meer crowdsourcingen co-creatietoe.

De nieuwe feodale productie
Net zoals het einde van het Romeinse Rijk zien we een reconfiguratie van beide klassen. Kenniswerkers zijn nu autonomer en beschikken over hun eigen productiemiddelen, terwijl de intelligente delen van het kapitaal intellectueel eigendom verzaken om platformbouwers te worden. (In het Romeinse Rijk werden de slavenhouders de nieuwe feodale heersers, en de slaven werden lijfeigenen).

Nog merkwaardiger is dat we net zoals in de feodaliteit een herlokalisatie van de productie kunnen verwachten. Niet alleen kennen de productiemiddelen een zelfde ontwikkeling als de computer, naar miniaturisatie (rapid manufacturing and tooling, desktop manufacturing, personal fabricators), maar gezien het komende einde aan goedkope energie en grondstoffen, worden de voordelen van globale productie relatief teniet gedaan.

Accumulatie van immateriële waarde
De verwachte combinatie is dus de volgende, niet de Kerk en het Domein, maar globale-lokale open design gemeenschappen (zoals het open source model van Linux), gecombineerd met lokale productie. Niet een ethiek en spiritualiteit die ondergeschikt is aan de macht, zoals in het Imperium, of een ethiek ten dienste van de winst, maar een maatschappij en macht, die net zoals in de feodaliteit, ondergeschikt is aan de ethiek en de spiritualiteit, in ons geval gedreven door de immateriële noden en de transparantie effecten van een digitale en participatieve samenleving.
Een maatschappij ook, waarvan het zwaartepunt niet de materiele accumulatie is, dat kan gewoon niet langer, maar de accumulatie van immateriële waarde (wat ook het geval was in het feodale Christendom, en niet in het Imperium). Hoewel materiele productie natuurlijk blijft voortbestaan, is zij niet langer de kern van de samenleving (ook dat was het geval in de feodaliteit, waar de Kerk door giften een derde van de gronden beheerde, en een kwart van de mannelijke bevolking voltijds aan zijn spirituele vervolmaking werkte). De logica van de nieuwe samenleving zal dus gedreven worden niet door de schaarstelogica van de markt aan materiele goederen, maar door de ‘peer to peer logica’ van de immateriële sfeer.

We staan nog maar aan het prille begin van die evolutie, maar ze lijkt wel onvermijdelijk.

Er zijn natuurlijk ook wel fundamentele verschillen. De analogie met het feodalisme geldt vooral de vorm en de logica van een transitie van een extensieve ontwikkeling naar een intensieve ontwikkeling, die een verandering noodzaakt van de fundamentele logica van de samenleving.

Het partnership principe
Maar de nieuwe peer to peer samenleving is ook verschillend van de feodaliteit. Als de kernlogica van de immateriële ontwikkeling en accumulatie geld de “peer to peer” logica, die ‘non-reciprocal’ is, met name dus gebaseerd op vrijwillige bijdrage in productieve gemeenschappen, zonder directe wederkerigheid. Maar dat principe kan natuurlijk niet gelden in de sfeer van schaarse fysieke goederen. Daar is dus of wederkerigheid of ‘uitwisseling’ nodig, en kan de markt haar rol blijven spelen. Maar dan wel een markt die niet langer synoniem is met een systeem van eindeloze materiële groei, maar wel een markt die geïnformeerd is door het peer to peer principe. Deze evolutie is reeds aan de gang: fair trade, social entrepreneurship, blended value toepassingen, dit zijn allemaal marktvormen die rekening houden zowel met de natuurlijke grenzen aan de groei, als met het partnership principe.

Uiteraard gaat zo’n fundamentele evolutie niet naadloos, en met name moeten we een fundamenteel probleem zien op te lossen, nl. een wederkerigheidsmechanisme van de monetaire sfeer van schaarse goederen, naar de sfeer van sociale innovatie. Peer productie creëert immense en exponentiele groei van de gebruikswaarde, maar de monetisering ervan groeit slechts lineair aan. Maar dit is voor een volgende bijdrage.

Ik heb het over een starter op de woningmarkt. Geïnspireerd door het programma Jansen en Janssen wat ik vanavond zag op de VPRO, kunnen groepen starters sterk staan bij het realiseren van een betaalbare woning. In het programma werd een voorbeeld gegeven van de gemeente Bladel, waar 34 starterswoningen zijn gebouwd, zonder tussenkomst van een projectontwikkelaar. In combinatie met een korting door de gemeente op de grondprijs heeft het een gevolg van een koopprijs van maar liefst 38 procent onder de taxatiewaarde. In Almere wordt een vergelijkbaar project gestart waardoor het mogelijk is om onder de 150.000 euro een woning te kopen, iets wat normaal gesproken niet eenvoudig is.

Op de weblog van het programma wordt het ‘collectief bouwen’ genoemd. Er wordt daar ook verwezen naar de site particulieropdrachtgeverschap.nl. Kern hier is dat particulieren zelf kunnen bepalen met welke partijen een woning wordt gerealiseerd. In het voorbeeld van de gemeente Bladel blijft de woning na verkoop toegankelijk voor nieuwe starters, de eigenaren mogen het namelijk alleen terug verkopen aan de gemeente, voor een prijs die tussen de koopprijs en de taxatieprijs zit. Zo blijven de woningen ‘eigendom’ van starters door deze manier van reguleren en produceren.

Peer-to-peer wordt vaak geassocieerd met het illegaal downloaden van vooral muziek en video. Voor deze toepassing, het downloaden van video, kan peer-to-peer ook eens als positief gezien worden. Wat is het geval? Onderzoekers van de TU Delft, Vrije Universiteit Amsterdam en Harvard’s School of Engineering zijn bezig met de ontwikkeling van een video peer-to-peer platform wat bandbreedte omzet in een globaal betaalmiddel.

Het platform is gebaseerd op het programma Tribler. De onderzoekers streven naar een e-commerce model dat gebruikers met elkaar verbind in een globale markt, zonder een centraal controlerend orgaan, als het eerste echte Internet betaalmiddel, zelfs als betaal eenheid zoals de Euro of de Dollar. Hoe meer een gebruiker upload, en van een goede kwaliteit, levert meer en snellere downloads op. Deze virtuele economie wordt gereguleerd op basis van vertrouwen, een netwerk van vrienden om te bepalen of gebruikers te vertrouwen zijn.

Lees het artikel (PDF) dat het P2P algoritme (Give-to-Get) beschrijft wat ‘free-riding’ moet voorkomen. Het legt uit hoe bandbreedte beschikbaar stellen word beloond door meer en sneller te kunnen downloaden. Bij een overvloed aan gezamenlijke download capaciteit is het wel mogelijk voor ‘free-riders’ om te downloaden. Vooralsnog is het algoritme beter geschikt voor relatief kortere video’s.